به گزارش خبرگزاری ایسنا، کاشت میلیاردها درخت و احیای مراتع در چین با هدف مقابله با تغییرات اقلیمی، سرعت تبخیر آب را افزایش داده است؛ بهگونهای که در برخی مناطق، سرعت از دست رفتن آب از میزان جبران آن با بارندگی بیشتر شده است.
چین از سال ۱۹۴۹ تاکنون، سطح پوشش جنگلی خود را از حدود ۱۰ درصد به بیش از ۲۵ درصد رسانده است؛ مساحتی که تقریبا با وسعت کشور الجزایر برابری میکند. بااینحال، نتایج یک پژوهش جدید نشان میدهد این حجم گسترده از درختکاری و احیای پوشش گیاهی، آب را در سراسر چین جابهجا کرده است؛ نه لزوما در جهتی که برنامهریزان انتظار داشتند.
بین سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۰، تغییرات پوشش گیاهی از میزان آب شیرین در دسترس مردم و اکوسیستمها در منطقه شرقی چین، که تحت تاثیر بارشهای موسمی قرار دارد، و مناطق خشک شمالغربی این کشور کاسته است. این دو منطقه رویهمرفته ۷۴ درصد از مساحت چین را تشکیل میدهند.
آری استال، استادیار تابآوری اکوسیستم در دانشگاه اوترخت هلند و یکی از پژوهشگران این مطالعه، گفت دههها احیای گسترده پوشش گیاهی در چین، بهویژه احیای اکوسیستمها در فلات «لس»، چرخه آب را دوباره فعال کرده است.
سه فرایند اصلی، آب را بین سطح زمین و جو جابهجا میکنند. تبخیر و تعرق آب را به جو میبرند و بارش آن را دوباره به زمین بازمیگرداند. تبخیر، آب سطح زمین و خاک را وارد جو میکند و تعرق، آبی را که گیاهان از زمین جذب کردهاند به جو بازمیگرداند. مجموع این دو فرایند «تبخیر-تعرق» (Evapotranspiration) نام دارد.
استال توضیح داد که میزان تبخیر-تعرق با پوشش گیاهی، مقدار آب موجود و میزان انرژی خورشیدی رسیده به زمین تغییر میکند. با افزایش پوشش گیاهی، تبخیر-تعرق نیز بیشتر میشود. این اثر در جنگلها شدیدتر است، زیرا ریشه درختان میتوانند در دورههای خشک به آب موجود در اعماق خاک دسترسی پیدا کنند.
پژوهشگران برای بررسی این موضوع، دادههای دقیق مربوط به تبخیر-تعرق، بارش و تغییر کاربری زمین را با یک مدل ردیابی رطوبت جوی ترکیب کردند. نتایج نشان داد میزان تبخیر-تعرق در مجموع بیش از میزان افزایش بارش بوده است؛ بنابراین بخشی از آب وارد جو شده و در همان منطقه دوباره به شکل بارش به زمین بازنگشته است.
گسترش جنگلها در مناطق موسمی شرق چین و احیای مراتع در دیگر نقاط این کشور، میزان تبخیر-تعرق را افزایش داده است؛ اما افزایش بارش عمدتا در فلات تبت رخ داده و در بیشتر مناطق دیگر، میزان آب در دسترس کاهش یافته است.
استال گفت اکنون آب بیشتری نسبت به گذشته از دست میرود، حتی اگر کل چرخه آب با سرعت بیشتری فعالیت کند.
این الگو در سراسر چین یکسان نیست، زیرا رطوبتی که از یک منطقه وارد جو میشود، همیشه در همان منطقه باقی نمیماند. باد میتواند بخار آب را تا ۷۰۰۰ کیلومتر از محل منبع خود جابهجا کند. بنابراین، افزایش تبخیر-تعرق در یک منطقه ممکن است در نهایت بر میزان بارش منطقهای کاملا دوردست تاثیر بگذارد. به این ترتیب، استانی که درختکاری میکند ممکن است عملا آب مورد نیاز منطقهای بسیار دورتر را تامین کند، بدون اینکه این موضوع در آمار بارش همان استان دیده شود.
یکی از بزرگترین طرحهای چین، پروژه «دیوار سبز بزرگ» در مناطق خشک و نیمهخشک شمال این کشور است که در سال ۱۹۷۸ با هدف جلوگیری از گسترش بیابانها آغاز شد. در نوامبر ۲۰۲۴، کارگران آخرین بخش از یک کمربند گیاهی به طول ۳۰۴۶ کیلومتر را در اطراف صحرای تاکلاماکان کاشتند و پس از بیش از چهار دهه، حلقه سبز پیرامون بزرگترین بیابان چین تکمیل شد. دو برنامه دیگر نیز در سال ۱۹۹۹ آغاز شدند.
برنامه «غله برای سبز» به کشاورزان کمک میکند زمینهای کشاورزی را به جنگل و مرتع تبدیل کنند. برنامه حفاظت از جنگلهای طبیعی نیز قطع درختان در جنگلهای اولیه را ممنوع کرده و کاشت درخت را تشویق میکند. مجموع طرحهای احیای پوشش گیاهی چین بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۷، حدود ۲۵ درصد از افزایش خالص سطح برگهای جهان را به خود اختصاص دادند.
البته همه یافتهها منفی نیستند. ارث گزارش کرد نتایجی که در ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شد، نشان میدهد نوار پوشیده از گیاه اطراف صحرای تاکلاماکان اکنون بیش از آنکه دیاکسیدکربن آزاد کند، آن را جذب میکند؛ بنابراین این منطقه به یک مخزن خالص کربن تبدیل شده است. این موضوع هدف اصلی طرح نبود و هدف اولیه آن، محافظت از جادهها، مزارع و مناطق مسکونی در برابر پیشروی تپههای شنی بود.
این یافتهها به معنای اشتباه بودن درختکاری در چین نیست و پژوهش نیز چنین ادعایی ندارد. هدف برنامههای احیای پوشش گیاهی، مهار بیابانزایی و جلوگیری از جابهجایی خاک بوده و این طرحها از این نظر دستاوردهایی داشتهاند. پیام اصلی پژوهش این است که تغییر پوشش زمین پیامدهای مهمی برای چرخه آب دارد و اثرات آن باید در هر منطقه بهصورت جداگانه بررسی شود، زیرا مفید یا مضر بودن تغییر پوشش زمین به این بستگی دارد که چه مقدار آب وارد جو میشود و این آب در نهایت کجا دوباره به شکل بارش به زمین بازمیگردد.
پژوهشگران میگویند احتمال دارد طرحهای احیای طبیعت و جنگلکاری در دیگر نقاط جهان نیز چرخه آب را به شیوهای مشابه تغییر دهند؛ اما بسیاری از کشورها هنوز این اثرات را اندازهگیری نکردهاند.
نتایج این بررسی در نشریه «آینده زمین» (Earth’s Future) منتشر شده است.